The God-Shaped Hole

"What else does this craving, and this helplessness, proclaim but that there was once in man a true happiness, of which all that now remains is the empty print and trace? This he tries in vain to fill with everything around him, seeking in things that are not there the help he cannot find in those that are, though none can help, since this infinite abyss can be filled only with an infinite and immutable object; in other words by God himself." - Pascal (1623-1662) 

Vanochtend kwam ik bij toeval uit bij het blog van Keith Bakker. Hij schrijft vanuit de gevangenis in Lelystad hoe het hem vergaat. Vorige week schreef hij over onvoorwaardelijke liefde of eigenlijk meer over dankbaarheid en dat is een heel indrukwekkende tekst geworden.
Halverwege de tekst noemt hij The God-Shaped Hole. Ik zocht het natuurlijk meteen op met Google en vond een mooie tekst van de Amerikaans theoloog Glenn F. Chesnut. Hij refereert in dit verband dus aan de filosoof en wiskundige Pascal waarvan hij bovenstaande quote opgenomen heeft. Ik kende de term niet, maar het gevoel dat erbij hoort des te beter. 
Zelf heb ik lang gedacht dat 'this craving,' zoals Pascal het noemt, het gevolg was van de dood van mijn vader toen ik zeven jaar jong was. Die gebeurtenis is mijn persoonlijke verdrijving uit het paradijs. Ik ben blijven hunkeren naar een terugkeer naar die veilige, liefdevolle wereld van voor mijn vaders dood, maar niets hielp.
De afgelopen jaren, toen ik mezelf op mijn zoektocht beter leerde kennen, bleek dat die hunkering een universeel menselijk gevoel is. Wij mensen zijn immers fundamenteel eenzaam. Je zou onze geboorte ook kunnen zien als een verdrijving uit het paradijs en in het verlengde daarvan beweerde Pascal wellicht dat "all that now remains is the empty print and trace [of true happiness]."
Dat gevoel van fundamentele eenzaamheid, daar verzetten we ons tegen. Pema Chödrön was de eerste die mij uitdaagde dit gevoel te verkennen. Ook Bieke Vandekerckhove vertelt in haar boek De smaak van stilte heel openhartig hoe moeilijk, maar vooral waardevol het was om in haar eigen woestijn te durven verblijven.
Ik vermoed dat je die woestijn zou kunnen zien als The God-Shaped Hole. En dat daar God tot je spreekt.

Verdrijving uit het paradijs

Masaccio

Catharina Visser en meditatie

Ik zak weer eens weg. Zo voelt het althans. Tijd om mezelf weer eens bij de haren omhoog te trekken. Hoe lang is het geleden dat ik ongeveer hetzelfde schreef?

Het mediteren gebeurt als ik er behoefte aan heb, ik krijg teveel suiker, koffie en alcohol binnen en om mijn buik en bovenbenen is overduidelijk een laagje vet gegroeid. "Hoe meer Joyce, hoe beter," denk ik op een goeie dag, maar dat is deze dag dus niet, want ik word er neerslachtig van. Vandaag klinkt weer eens de roep om matiging, structuur en orde. Goed dat manlief op het werk is en de kinderen op school ;-)

Vooral het feit dat ik de afgelopen weken niet meer dagelijks gemediteerd heb speelt me parten. Het mediteren leert me eerlijk te kijken naar mezelf. Niet weg te stoppen. En dat laatste gebeurt onherroepelijk als ik niet mediteer. En van dat wegstoppen word ik zo neerslachtig. 

Ik verkies de waarheid boven het wegmoffelen. Hoe akelig en pijnlijk die waarheid ook is, de helderheid die er van uit gaat maakt alles goed. Het niet-willen-weten gaat gepaard met een gevoel van watten in mijn hoofd, maar ook is er dat zeurende gevoel van ontevredenheid: Dit is niet zoals het moet zijn.

Vandaar dat het weer eens tijd is voor een herstart. Ik heb de bron waaruit mijn motivatie tot mediteren opborrelt weer aangeboord. Ik kies voor helder en puur. Zowel voor mijn hoofd als mijn lijf. 

Ik lees Verscholen dimensie van Catharina Visser en ben onder de indruk. Zij verwoordt haar verlangen en vertelt wat mediteren met haar doet. 

"Ik had geleerd te bidden tot God; mij dus te richten tot de Eeuwige. Maar dat richten - dat lukte me niet meer zo. Richten waarheen? Voor mij ademde de hele werkelijkheid het Mysterie van God, maar hoe kwam ik daarmee in verbinding?" Zij leerde van Pascalis, een oude kapucijner monnik, het om te keren: Je hoeft alleen maar te ontvangen, je open te stellen zodat het heilige water door je heen kan stromen. Zijn als een spons. Meditatie helpt je te openen en ontvangen. Catharina Visser omschrijft het heel mooi: 

"Meditatie gaat door het leven heen, door je eigen holen en gaten. Meditatie is helemaal niet zo lieflijk. Het is woestijn [ik denk meteen aan mijn stukje over Bieke Vandekerkhove die hier indringend over schrijft], vechten met je eigen demonen. Daarom loop je in de meditatie ook op tegen de chaos in jezelf." ... "Meditatie is een schokkende ervaring. je droomt niet weg naar de vogels en de bloemen, maar je komt terecht in de aardedonkere nacht, waarin je zelf je ergste vijand bent. Maar dat is tegelijk je redding. Want nu sta je middenin de werkelijkheid van goed en kwaad. Nu ben je echt mens. Doordat je je eigen schaduwen hebt leren kennen krijg je begrip voor je vijand. Misschien is de belangrijkste vrucht van meditatie wel dat ze je nederig maakt. Want in de stilte staar je naar binnen in je eigen gevoelens en overwegingen en moet je erkennen dat je verre van volmaakt bent. Dat maakt je eenvoudig, en de eenvoud betekent je opening naar anderen, het genieten van hun vreugde, het delen van hun verdriet en het ervaren van de harmonie tussen jou en de Ander. Intussen moet je de discipline van de meditatie vol zien te houden. Stil zitten, ademen, zijn in het hier en nu, een bewust mens worden, de Heilige in je laten werken."

Mooi. Ik ben weer gemotiveerd.

Mijn woestijn

Deze titel heb ik van Bieke Vandekerckhove gejat. Zij heeft mij met haar tekst op mijn plek gezet.
Gisteren had ik een erg moeizame dag. Het komt er op neer dat ik op zo'n dag denk dat het nog iets moet worden met mij. En natuurlijk dat ik het vertrouwen mis dat me dat ooit zal lukken.
Tegen de avond las ik het stukje van Bieke met deze titel. Zij vertelt dat een vriend haar vertelde van zijn verlangen zich terug te trekken in één of andere woestijn. Dat verlangen herken ik maar al te goed. De realiteit terugbrengen tot het basale waardoor ik alles helder ga zien.
En wat doet Bieke dan? Zij reageert prompt: "Tot elke woestijn is een mens bereid. Overal wil hij gaan zitten. Zolang het maar niet zijn eigen woestijn is."
Zo.

Ze bekent dat ook zij haar eigen woestijn schuwt. De medogenloze hardheid ervan.
"Toch is het de enige woestijn die voor mij werkelijk woestijn is. Het is mijn woestijn. Als ik ergens in de woestijn wil gaan zitten, is dit de woestijn die ik moet durven betreden. Op hoop van zegen...
Wegen zijn er daar niet. Water al evenmin. Ik sterf er dood na dood.
Als ik geen kracht zoek in God, ben ik verloren."
Ik moest meteen denken aan Pema Chödrön, die vertelt dat ze vroeger een tekst aan de muur had hangen die luidde: "Alleen indien we ons keer op keer blootstellen aan vernietiging, kan het onverwoestbare zich in ons manifesteren."

Gisteren heb ik wat langs de rand van mijn woestijn lopen ijsberen. Ik werd heen en weer geslingerd tussen gedachten die weer emoties opriepen en de stem in mijn hoofd die mij opriep er niet in mee te gaan. Onder dat gerumoer ligt een schat verborgen, die ik door alle onrust niet gevonden heb. Misschien durf ik de volgende keer wel mijn woestijn in te lopen om daar gewoon te gaan zitten en te luisteren naar wat die mij te vertellen heeft.

Etty

Vanochtend vond ik vrijwel meteen het stukje tekst van Etty Hillesum waar Bieke aan refereert in de documentaire.
Op blz. 39 van Het verstoorde leven staat:
'Ik geloof, dat ik niet eenvoudig genoeg leef, innerlijk. ... Ik moet echt een beetje eenvoudiger worden. Me iets meer laten leven. Niet nu al resultaten willen zien van mijn leven. M'n remedie weet ik nu. Ik moet maar ineenhurken in een hoekje op de grond en zo in elkaar gedoken luisteren naar wat er binnen in me is. Met denken kom ik er toch nooit uit. Denken is een mooie en trotse bezigheid in je studie, maar uit moeilijke gemoedsgesteldheden kun je je nooit 'heraus' denken. Dan moet er iets anders gebeuren. Dan moet je je passief maken en luisteren. Weer contact vinden met een klein stukje eeuwigheid.'
Een stukje verderop zegt ze:
'Enerzijds stel ik geloof ik hele hoge eisen aan mezelf en in werkelijk geïnspireerde momenten acht ik me tot heel wat in staat, maar inspiratie duurt niet eeuwig en in de meer alledaagse momenten krijg ik dan een plotselinge angst dat ik nooit iets zal kunnen verwezenlijken, van wat ik in de 'gesteigerte' momenten in me voel. Maar waarom moet ik iets verwezenlijken? Ik moet gewoon maar 'zijn' en leven en een beetje mens proberen te zijn.'
Ja. Dan herken ik allemaal maar al te goed. Hoe moeilijk ik het vind om bij die stap te blijven die ik op dit moment zet. Ik ben zo snel alweer lijntjes uit aan het zetten naar de toekomst... wat dat onrustige gevoel oplevert, dat verzet tegen wat er op dit moment is in mijn leven. En dan kom ik weer terug op wat ik gisteren schreef; dat ik me, als ik die gevoelens in mezelf gewaar word, op zo'n moment het liefst terugtrek op mijn eigen kamer of in een meditatie. Dat komt wellicht overeen met Etty's hineinhorchen. Het enige wat dan helpt is stil worden, de zintuigen wakker maken en blijven bij wat er is. Ik herinner mezelf eraan dat alles erbij hoort, alles er mag zijn, er is en weer voorbij gaat. Als in een droom.
Dank je wel, Etty, voor je eerlijke en inspirerende dagboeken. Ook jij hebt, net als Bieke, voor die muur zonder doorgang gestaan en bent er niet voor weggelopen. Ook jij zag iets van een weg verschijnen en liep onverschrokken verder op je pad: 'Er zijn mensen, die hun lichamen in veiligheid willen brengen, die alleen nog maar behuizingen zijn voor duizend angsten en verbitteringen. En ze zeggen: Mij zullen ze niet in hun klauwen krijgen. En ze vergeten, dat men in niemands klauwen is, als men in jouw armen is. Ik begin alweer wat rustiger te worden mijn God, door dit gesprek met jou.'

Het verstoorde leven
- dagboek van Etty Hillesum -
uitgeverij Balans
ISBN 90-5018-001-9

Kamer met uitzicht

En toen las ik verder in Dit is het begin en stuitte op een verontrustend stukje dat me de hele verdere dag en avond bezig gehouden heeft:
"Het ego is als een kamer voor jezelf, een kamer met uitzicht, met de temperatuur, de geur en de muziek waar jij van houdt. Jij wilt je zin hebben. Jij wilt gewoon een beetje rust, een beetje geluk. Dat is wat jij wilt, gewoon: "Laat mij nou effe!"
Maar hoe meer je in die richting denkt, hoe meer je erop uit bent het leven zo te laten lopen dat het jou altijd van pas komt, hoe banger je wordt voor andere mensen en voor wat er zich buiten jouw kamer afspeelt." (blz. 62)
Zo. Daar kan ik het mee doen.
Het mooie is dat ik dit fragment las nadat ik een prachtige documentaire zag uit 2007 over Bieke Vandekerckhove, een Belgische vrouw waarbij op 19-jarige leeftijd ALS geconstateerd werd. Zij heeft de smaak van de stilte leren kennen en het lijkt erop dat het haar ziekte tot een halt heeft geroepen. Ook haar meditatieleraar, Ton Lathouwers, komt aan het woord en hij eindigt de documentaire ermee te constateren dat "niets helpt". En dat heeft geen betrekking op Biekes ongeneeslijke ziekte, maar op ons allemaal als wij weer menen "iets" gevonden hebben waarvan we denken dat het ons gaat verlossen.
Wat hebben deze twee zaken nu met elkaar te maken? Wat ik me realiseer is dat ik inderdaad een kamer voor mezelf creëer. Sterker nog, ik heb er een in huis, waarin ik me graag terugtrek. Als ik ga mediteren is dat ook een terugtrekken, want ik ben nog helemaal met mezelf bezig. O, wat ben ik toch bezig. Ontzettend bezig met 'het goed doen'.
Is mijn mediteren, mijn fascinatie voor alles wat met godsdienst en spiritualiteit te maken dan helemaal niets anders dan een manier om uit te vinden hoe ik "het goed kan doen"? Zo goed, dat ik met trots naar mezelf kan kijken zodat ik de pijn van het afgescheiden zijn niet hoef te voelen?
Ton Lathouwers zegt daarover in de documentaire dat dit één van de valkuilen van meditatie is, dat je je terugtrekt. Hij zegt dat het dan belangrijk is je te realiseren dat het jouw pijn, jouw bodemloosheid is, maar tegelijkertijd ook die van iedereen. Die volgende stap is essentieel.
En als je diep genoeg doordringt, sta je voor "die muur zonder doorgang" en zie je geen uitweg meer. Je kunt dan alleen maar constateren dat niets helpt. Als je je daar volledig aan over kunt geven, dan ontstaat er iets van een weg, zegt Bieke in haar boek De smaak van stilte. "Er is iets dat mij doet gaan, dwars door de nacht... in tranen, en toch ongebroken." Deze weg opende zich in stilte.
Diep van binnen heb ik al heel vaak geroepen dat het nog niet erg genoeg is. Blijkbaar is het voor mij erg lastig om me te openen zonder dat ik voor deze blinde muur sta. Ik blijf liever nog even in mijn bed liggen, terwijl ik fris en uitgeslapen naast mijn bed had kunnen staan.
En dan is het zaak om toch met mededogen naar mezelf te kijken. Dit hoort erbij. Hier sta ik nu. Dit is het begin.




De smaak van stilte
- hoe ik bij mezelf ben gaan wonen- 
Bieke Vandekerckhove
Uitgeverij Ten Have / Lannoo
ISBN 978 90 599 5979 8